Chiến thắng Ngọc Hồi-Đống Đa (1789)

Cuộc hành quân thần tốc nhất lịch sử châu Á — vua Quang Trung đánh tan 29 vạn quân Thanh trong 5 ngày Tết

1. Bối cảnh: 29 vạn quân Thanh tràn vào

Năm 1788, vua Lê Chiêu Thống — ông vua bù nhìn cuối cùng của nhà Lê — bất lực trước Tây Sơn, bỏ chạy sang Trung Quốc cầu viện nhà Thanh. Hoàng đế Càn Long coi đây là cơ hội mở rộng ảnh hưởng xuống phương Nam, sai Tôn Sĩ Nghị — Tổng đốc Lưỡng Quảng — dẫn 29 vạn quân (có tài liệu ghi 20 vạn, nhưng con số 29 vạn theo sử Việt) tiến thẳng vào Thăng Long.

Quân Thanh chiếm Thăng Long dễ dàng vào tháng 11/1788 — Tây Sơn rút lui không chiến đấu. Tôn Sĩ Nghị đóng đại bản doanh ở phía Bắc thành, bố trí các đồn phòng thủ tại Ngọc Hồi (phía Nam), Đống Đa, Khương Thượng và nhiều nơi khác xung quanh Thăng Long. Quân Thanh tự mãn, không ngờ Tây Sơn sẽ dám tấn công khi đang vào mùa đông, lại sắp Tết.

2. Quyết định lịch sử của Nguyễn Huệ

Tại Phú Xuân (Huế), Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung vào ngày 25/11/1788. Ông tuyên bố: "Đánh cho để dài tóc / Đánh cho để đen răng / Đánh cho nó chích luân bất phản / Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn / Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ."

Vua Quang Trung xuất quân ngay từ Huế, hành quân liên tục ra Bắc. Dừng ở Nghệ An, ông bổ sung quân mới, nâng lực lượng lên gần 10 vạn người. Quãng đường Huế-Thăng Long khoảng 700 km được hành quân trong chưa đến 10 ngày — tốc độ chưa từng có trong lịch sử châu Á với đội quân đông đảo đi bộ.

3. Chiến lược: Đánh đúng đêm Giao Thừa

Vua Quang Trung chọn thời điểm tấn công là đêm 30 Tết (24-25/1/1789) — khi quân Thanh đang ăn Tết, mất cảnh giác. Đây là quyết định tâm lý-chiến lược xuất sắc: quân địch no say, chủ quan, không ai nghĩ có thể bị tấn công vào đêm thiêng liêng nhất trong năm.

Đêm 28 Tết (đêm 22/1/1789), quân Quang Trung bí mật vượt sông Gián Khẩu (sông Đáy), tiêu diệt toàn bộ đồn tiền tiêu Thanh mà không để lộ tin tức. Đây là đòn trinh sát và diệt tiền đồn hoàn hảo — địch hoàn toàn không hay biết đạo quân 10 vạn đang tiến đến.

4. Diễn biến: Năm ngày quyết chiến

Đêm Giao Thừa 30 Tết (24/1/1789): Toàn lực phản công. Quân Quang Trung chia thành nhiều cánh tấn công đồng loạt vào tất cả các đồn địch xung quanh Thăng Long.

Đồn Hà Hồi (đêm 30 Tết): Quân Tây Sơn bao vây, dùng loa kêu gọi hàng. Quân Thanh trong đồn hoảng sợ, đầu hàng không chiến đấu.

Đồn Ngọc Hồi (sáng mùng 5 Tết, 29/1/1789): Đây là cứ điểm then chốt và kiên cố nhất của Tôn Sĩ Nghị. Quân Quang Trung dùng chiến thuật táo bạo: ghép ván gỗ làm lá chắn di động, chùm rơm ướt chống cháy, tiến thẳng vào dưới mưa đạn. Tới gần, ném rơm ngập lửa vào đồn. Quân Thanh trong đồn hoảng loạn tháo chạy, bị tấn công và tiêu diệt phần lớn.

Đồn Đống Đa (cùng ngày): Cánh quân của đô đốc Long tấn công đồn Đống Đa do tướng Sầm Nghi Đống chỉ huy. Quân Thanh không chống nổi. Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử. Hàng vạn quân Thanh bị tiêu diệt — gò Đống Đa (Hà Nội ngày nay) là nơi chôn vùi xác địch, nay vẫn còn là địa danh lịch sử.

Tôn Sĩ Nghị bỏ trốn: Nghe tin thất bại liên hoàn, Tôn Sĩ Nghị không kịp mặc giáp, bỏ ấn tín và toàn bộ đồ đạc, chạy thẳng về Trung Quốc. Cầu phao trên sông Hồng bị chen lấn, sập xuống — hàng nghìn quân Thanh chết đuối.

Trưa mùng 5 Tết (29/1/1789): Vua Quang Trung tiến vào Thăng Long trong tiếng hoan hô của dân chúng. Toàn bộ chiến dịch hoàn thành chỉ sau 5 ngày chiến đấu.

5. Tương quan và kết quả

6. Nghệ thuật quân sự

• Hành quân thần tốc: 700 km trong chưa đến 10 ngày với 10 vạn quân — yếu tố bất ngờ tuyệt đối.
• Đánh vào thời điểm địch yếu nhất: Đêm Tết, địch say sưa, không cảnh giác — tính toán tâm lý chiến hoàn hảo.
• Phối hợp nhiều cánh quân đồng thời: Tấn công tất cả các cứ điểm cùng lúc, không để địch ứng cứu lẫn nhau.
• Sáng tạo chiến thuật (lá chắn di động tại Ngọc Hồi): Ứng biến vũ khí từ vật liệu sẵn có để giải quyết bài toán tấn công đồn kiên cố.

7. Ý nghĩa lịch sử

Chiến thắng Ngọc Hồi-Đống Đa là chiến thắng vĩ đại nhất trong lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm của Việt Nam — xét về tỷ lệ lực lượng, tốc độ và tính quyết định. Nó chứng minh rằng thiên tài quân sự, tốc độ và yếu tố bất ngờ có thể đánh bại đội quân gấp 3 lần về quân số. Vua Quang Trung trở thành biểu tượng vĩnh cửu của tinh thần quyết chiến, quyết thắng của dân tộc Việt Nam.

Mùng 5 Tết hàng năm, người dân Hà Nội tổ chức lễ hội Đống Đa — tưởng nhớ chiến thắng và tôn vinh vua Quang Trung — tại gò Đống Đa, nơi xưa chôn cất hàng vạn quân Thanh tử trận.