Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40-43 SCN)
Cuộc khởi nghĩa đầu tiên trong lịch sử chống Bắc thuộc — do hai người phụ nữ lãnh đạo giải phóng 65 thành trì, lập nên triều đại độc lập ngắn ngủi và bi tráng nhất lịch sử Việt Nam
1. Bối cảnh: Ách đô hộ nhà Hán
Sau khi nhà Hán chiếm Giao Chỉ (năm 111 TCN), người Việt sống dưới ách đô hộ hơn 150 năm. Các thái thú Hán cai trị khắc nghiệt: áp đặt thuế khóa nặng nề, bắt đi lao dịch, áp đặt phong tục và luật pháp Hán lên người Việt đang có nền văn hóa riêng. Thái thú Tô Định nổi tiếng tàn bạo và tham nhũng — bóc lột, giết người tùy tiện.
Trong xã hội Việt cổ thời đó, phụ nữ có địa vị cao hơn so với Trung Hoa — họ có thể làm tướng, lãnh đạo cộng đồng và tham chiến. Đây là điều kiện văn hóa-xã hội giải thích tại sao hai người phụ nữ có thể lãnh đạo cả một cuộc nổi dậy quy mô toàn quốc.
2. Trưng Trắc, Trưng Nhị và lý do nổi dậy
Trưng Trắc và Trưng Nhị là hai chị em, con gái của một Lạc tướng (thủ lĩnh địa phương) ở huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc ngày nay). Họ xuất thân quý tộc Việt, được học văn võ từ nhỏ. Chồng Trưng Trắc là Thi Sách — cũng xuất thân Lạc tướng, bị thái thú Tô Định bắt giết vì tham gia mưu chống đối.
Cái chết của Thi Sách là giọt nước tràn ly. Năm 40 SCN, Trưng Trắc và Trưng Nhị phát lệnh khởi nghĩa. Nhưng đây không chỉ là cuộc trả thù cá nhân — hào kiệt các nơi nhất tề hưởng ứng, từ miền núi đến đồng bằng, từ Giao Chỉ đến Cửu Chân và Nhật Nam. Theo sử sách, 65 thành trì liên tiếp được giải phóng trong một thời gian ngắn.
3. Diễn biến: Từ khởi nghĩa đến vương quốc
Tô Định không chống nổi, bỏ chạy về Trung Quốc. Trưng Trắc xưng vương, đóng đô tại Mê Linh, lấy vương hiệu là Trưng Vương. Trưng Nhị được phong làm phó tướng. Nhiều nữ tướng khác cũng nổi lên trong hàng ngũ lãnh đạo: Bát Nàn Công Chúa (tướng Lê Chân ở Hải Phòng), Thiều Hoa, Nàng Nội... Sử sách ghi lại đến 36 nữ tướng trong cuộc khởi nghĩa.
Triều đình Hai Bà Trưng xóa bỏ các loại thuế mà người Hán áp đặt, phục hồi các phong tục Việt. Đây là 3 năm độc lập ngắn ngủi nhưng có ý nghĩa biểu tượng vô cùng sâu sắc trong lịch sử.
4. Thất bại trước Mã Viện (42-43 SCN)
Nhà Hán không chấp nhận mất Giao Chỉ. Vua Hán Quang Vũ sai danh tướng lão luyện Mã Viện — 60 tuổi, có kinh nghiệm chinh phạt nhiều nơi — dẫn đại quân gồm hơn 20.000 lính tinh nhuệ, có cả thủy binh, xuống phía Nam tái chinh phục.
Quân Hai Bà Trưng kém tổ chức hơn, thiếu vũ khí và kinh nghiệm đối phó với quân đội Hán chính quy. Mã Viện dùng chiến thuật chia cắt, đánh vào từng vùng một. Năm 43 SCN, trong trận quyết chiến tại Cẩm Khê (sử liệu khác nhau về địa điểm chính xác), quân Hai Bà bại trận hoàn toàn. Hai Bà Trưng nhảy xuống sông Hát Giang tự tử để không rơi vào tay giặc — một kết thúc bi tráng được người đời sau tôn kính.
Mã Viện tái lập ách đô hộ, dựng cột đồng ở biên giới với dòng chữ: "Cột đồng gãy, Giao Chỉ mất." Người Việt căm hận truyền miệng: "Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt."
5. Nghệ thuật quân sự và tinh thần khởi nghĩa
- Tốc độ lan rộng: Khởi nghĩa từ một điểm (Mê Linh) mà nhanh chóng lan ra toàn quốc — chứng tỏ mâu thuẫn dân tộc đã tích lũy đến mức bùng nổ chỉ cần một tia lửa.
- Vai trò lãnh đạo phụ nữ: Trong bối cảnh thế giới cổ đại, đây là điều ngoại lệ gần như duy nhất ở quy mô quốc gia — phản ánh bản sắc văn hóa Việt cổ tôn trọng phụ nữ.
- Huy động quần chúng: Không chỉ giới quý tộc mà cả thường dân tham gia — mầm mống của chiến tranh nhân dân sẽ phát triển qua các thế kỷ sau.
6. Di sản bất tử
Hai Bà Trưng được thờ phụng như Quốc Mẫu tại hàng trăm đền thờ khắp Việt Nam. Ngày mùng 6 tháng 2 âm lịch hàng năm là ngày giỗ Hai Bà Trưng — lễ hội lớn tại đền Hai Bà Trưng (Mê Linh, Hà Nội) và đền Đồng Nhân (Hà Nội).
Hình ảnh Hai Bà Trưng voi chiến ra trận trở thành biểu tượng bất diệt của tinh thần kháng Bắc thuộc. Nguyễn Trãi trong Bình Ngô đại cáo (1428) nhắc đến Hai Bà như biểu tượng truyền thống chống giặc giữ nước. Trong mọi thời đại, khi Việt Nam cần nhắc nhở về truyền thống kháng chiến — tên Hai Bà Trưng luôn được nhắc đến đầu tiên.