Trần Hưng Đạo (khoảng 1231-1300)

Quốc công Tiết chế — người ba lần đánh bại đế quốc Mông-Nguyên hùng mạnh nhất thế giới

1. Tiểu sử

Trần Hưng Đạo, tên thật Trần Quốc Tuấn, sinh khoảng năm 1231, là con trai của Trần Liễu — anh trai vua Trần Thái Tông. Ông xuất thân hoàng tộc, được giáo dục toàn diện cả văn lẫn võ. Dù có thù riêng với dòng của nhà vua (cha ông từng bị gạt ra khỏi vũ đài quyền lực và buộc nhường vợ), ông đặt lợi ích quốc gia lên trên thù nhà — một phẩm chất được sử sách ca ngợi là "đại nghĩa thắng tư thù".

Khi đế quốc Mông-Nguyên đang chinh phục phần lớn thế giới (đã hạ Trung Hoa, Ba Tư, Nga, Ba Lan...), Đại Việt đứng trước ba lần xâm lược quy mô lớn. Cả ba lần, Trần Quốc Tuấn đều được giao toàn quyền chỉ huy. Cả ba lần, Đại Việt đều chiến thắng.

2. Ba lần kháng chiến chống Mông-Nguyên

Lần 1 (1258): Trận Bình Lệ Nguyên và rút lui chiến lược

Tướng Mông Cổ Ngột Lương Hợp Thai dẫn khoảng 30.000-40.000 quân tinh nhuệ tràn vào Đại Việt theo hướng Vân Nam. Quân Trần chống không nổi ở trận đầu (Bình Lệ Nguyên). Thay vì cố thủ vô ích, Trần Hưng Đạo và triều đình áp dụng chiến lược "vườn không nhà trống": sơ tán toàn bộ kinh thành Thăng Long, không để lại lương thực hay của cải cho quân Mông. Quân Mông chiếm thành nhưng không có gì để dùng, bị dịch bệnh và thiếu lương hoành hành. Chỉ sau khoảng một tháng, Ngột Lương Hợp Thai phải rút lui. Trần Hưng Đạo lập tức tổ chức phản công, đuổi quân Mông ra khỏi biên giới.

Lần 2 (1285): Trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết

Hốt Tất Liệt sai con trai là Thoát Hoan dẫn khoảng 500.000 quân (theo sử Việt, có thể đã phóng đại — nhưng quy mô rất lớn) xâm lược từ hai hướng Bắc và Nam (từ Champa lên). Đây là cuộc xâm lược nguy hiểm nhất. Quân Trần một lần nữa áp dụng "vườn không nhà trống", rút lui có tổ chức. Trần Hưng Đạo viết "Hịch tướng sĩ" — tác phẩm thúc giục tinh thần chiến đấu nổi tiếng nhất lịch sử Việt Nam — để củng cố tinh thần quân đội.

Sau vài tháng, khi quân Mông suy yếu vì thiếu lương và dịch bệnh, Trần Hưng Đạo tổ chức phản công quy mô lớn. Các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết liên tiếp đánh tan quân Mông trên sông Hồng. Tướng Mông là Toa Đô bị giết tại Tây Kết. Thoát Hoan bỏ chạy về Bắc, phải chui vào ống đồng để tránh tên. Toàn bộ 500.000 quân bị tiêu diệt hoặc bị đánh bại.

Lần 3 (1288): Trận Bạch Đằng — Đỉnh cao nghệ thuật quân sự

Hốt Tất Liệt phái Thoát Hoan trở lại với đạo quân mới, kết hợp với thủy quân do Ô Mã Nhi chỉ huy. Trần Hưng Đạo áp dụng chiến lược bẻ đôi: đánh cắt đường tiếp tế lương thực của thủy quân (tiêu diệt đoàn thuyền lương tại trận Vân Đồn — do Trần Khánh Dư chỉ huy), khiến toàn bộ đạo quân lâm vào cảnh thiếu lương.

Sau đó, Trần Hưng Đạo tái sử dụng chiến thuật cọc ngầm trên sông Bạch Đằng — học từ Ngô Quyền 350 năm trước nhưng hoàn thiện hơn. Ông cho cắm hàng nghìn cọc gỗ đầu bịt sắt trên sông, nhử toàn bộ thủy quân Mông-Nguyên vào lúc thủy triều lên rồi tiến hành phản kích khi triều rút. Ô Mã Nhi và hàng trăm tướng lĩnh bị bắt sống. Toàn bộ hạm đội Mông-Nguyên bị tiêu diệt. Thoát Hoan lại phải tháo chạy lần nữa. Đây là thất bại quân sự lớn nhất của đế quốc Mông-Nguyên ở châu Á.

3. Tác phẩm và tư tưởng quân sự

Trần Hưng Đạo là nhà tư tưởng quân sự xuất sắc, để lại hai tác phẩm quan trọng:

• "Hịch tướng sĩ" (1285): Áng văn chiến trận nổi tiếng nhất Việt Nam, phê phán sự hèn nhát, thức tỉnh tinh thần chiến đấu, đặt trách nhiệm trước đất nước lên trên sinh mạng cá nhân.
• "Binh thư yếu lược": Tổng kết kinh nghiệm quân sự, chiến lược và chiến thuật chiến tranh nhân dân, phòng thủ linh hoạt và phản công.

Trước khi mất, vua Trần hỏi ông về kế sách giữ nước. Ông trả lời: "Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước." — câu nói thể hiện tư duy vượt thời đại: sức mạnh của quốc gia không chỉ ở quân đội mà ở lòng dân.

4. Nghệ thuật quân sự

• "Vườn không nhà trống": Không để lại bất cứ thứ gì có giá trị cho địch — khiến kẻ thù chiếm đất mà không có tài nguyên, dần kiệt sức.
• Đánh vào hậu cần địch: Cắt đứt đường tiếp tế lương thực trước khi tổng phản công — hiểu rằng quân đội lớn mà không có lương thực không thể duy trì chiến đấu.
• Chiến tranh nhân dân: Huy động toàn dân kháng chiến, không chỉ quân chính quy — dân quân, du kích, hào kiệt địa phương đều tham gia.
• Rút lui chiến lược: Không cố giữ đất hay thành lũy mà giữ lực lượng, chờ thời cơ phản công khi địch đã suy yếu.

5. Di sản

Trần Hưng Đạo được tôn thờ như Đức Thánh Trần — vị thánh bảo hộ đất nước — tại hàng nghìn ngôi đền khắp Việt Nam. Ông là vị tướng duy nhất trong lịch sử thế giới trung đại đánh bại quân Mông-Nguyên ba lần liên tiếp — điều mà các đế quốc lớn như Trung Hoa, Ba Tư, Nga, Ba Lan không làm được.

Năm 1984, tạp chí Time (Mỹ) xếp Trần Hưng Đạo vào danh sách 10 vị tướng tài giỏi nhất lịch sử thế giới mọi thời đại.